Có một buổi chiều cuối mùa khô ở Đắk Lắk, bạn đứng trong khoảng sân đất đỏ của KDL sinh thái Ánh Dương, cách một con voi đực chừng hai mươi bước chân. Voi đang dùng vòi cuộn một bó lá tre lồ ô non. Trên lưng nó không có ghế gỗ. Quanh chân nó không có dây xích. Phía sau nó không có ai cầm móc sắt đứng quan sát. Người gru đứng cạnh chỉ vào nó và gọi tên: Y Dor. Đây là voi đực đã làm việc vất vả nhiều năm, nay được tự do đi rừng, tắm bùn và kiếm ăn theo bản năng. Voi Y Dor được tự do trong rừng là một câu chuyện nhỏ, nhưng cũng là một mảnh ghép quan trọng của hành trình nâng cao phúc lợi voi nuôi nhốt ở Tây Nguyên.
Voi Y Dor được tự do trong rừng sau những năm dài làm việc
Y Dor là một con voi đực châu Á, ngà còn nguyên, da dày, mí mắt nhăn lại sau nhiều năm phơi nắng. Nếu bạn đứng đủ gần để nhìn cổ và bả vai của nó, bạn sẽ thấy những dấu vết đặc trưng của một con voi từng làm việc đường dài, vùng da hơi xám nhạt ở chỗ dây thắt lưng cũ từng cọ, một vết sẹo mờ chạy ngang phần trên lưng. Những dấu vết ấy không kể chuyện hôm nay. Chúng kể chuyện hai mươi, ba mươi năm trước, khi mô hình du lịch lưng voi còn là chuẩn mực ở Đắk Lắk, khi một con voi như Y Dor làm việc từ sáng đến chiều, gần như mỗi ngày trong năm.
Hôm nay, Y Dor không còn phải chở khách. Người chăm sóc nó, một gru người M'Nông đã đi cùng nó hơn hai mươi năm, quyết định cùng Khu du lịch sinh thái Ánh Dương chuyển hướng hoàn toàn. Voi không cõng ai trên lưng. Voi không kéo gỗ. Voi không đứng dưới mái che cả ngày để khách chụp ảnh. Y Dor đi vào khu rừng được khoanh vùng của KDL từ sáng sớm, ăn lá, tắm bùn, ngâm mình trong vũng nước cạn, và quay ra vào cuối ngày khi mặt trời đã xuống tận ngọn dầu cao.
Câu chuyện của Y Dor không phải chuyện của riêng một con voi. Ở Đắk Lắk hiện chỉ còn khoảng ba mươi đến bốn mươi cá thể voi nhà. Mỗi cá thể chuyển sang mô hình quan sát thay vì cưỡi là một quyết định kinh tế, một quyết định văn hoá, và một quyết định đạo đức, diễn ra đồng thời. Y Dor là một trong những con voi đã đi qua được quyết định ấy.
Một ngày mới của Y Dor: vòi, nước, lá, và đất
Nếu bạn có dịp ở lại Ánh Dương qua đêm, bạn sẽ nghe được nhịp của Y Dor trước khi nhìn thấy nó. Khoảng bốn giờ sáng, có tiếng bước nặng, kiểu bước chân không vội của một con vật bốn tấn, đi qua phía sau khu nhà sàn. Gru đã dậy, đã châm bếp, đã đứng cạnh voi. Voi đi ra rừng trước cả người làm vườn của khu du lịch.
Một ngày của Y Dor lặp lại theo nhịp đơn giản, gần giống nhịp của một con voi hoang dã:
- Sáng sớm, từ bốn đến bảy giờ, voi đi sâu vào khu rừng khoanh vùng để ăn. Lá tre lồ ô, lá dầu, cỏ tranh non, măng rừng, bữa sáng của Y Dor có thể kéo dài ba bốn tiếng.
- Giữa buổi sáng, voi tìm một vũng nước cạn để tắm bùn. Lớp bùn khô trên da là cách voi chống nắng và ký sinh trùng tự nhiên nhất.
- Trưa, từ mười một giờ đến ba giờ chiều, voi nghỉ. Đôi khi nó đứng tại chỗ, hơi nghiêng đầu, mắt nhắm hờ. Gru ngồi cách đó vài chục bước, không gọi, không thúc.
- Chiều, từ ba giờ đến sáu giờ, voi quay lại ăn lần hai. Đây cũng là khoảng thời gian khách của Ánh Dương được dẫn vào quan sát Y Dor, đi song song với voi ở khoảng cách an toàn.
- Tối, khi trời nhập nhoạng, voi về khu chuồng mở. Không xích. Không cửa khoá. Khu chuồng chỉ là một mái che bằng tôn lớn để voi tránh mưa.
Tổng lượng thức ăn của Y Dor mỗi ngày khoảng 200 đến 250 kg lá, cỏ, măng và một ít trái cây bổ sung. Tính theo cân nặng, voi ăn nhiều hơn một con bò gấp hơn ba lần. Nuôi voi không phải chuyện rẻ. Y Dor được nuôi như vậy bởi vì khu du lịch và gru đã chấp nhận một thực tế: doanh thu từ quan sát voi không cưỡi sẽ phải đủ để bù lại chi phí thức ăn và lương người chăm. Đó là cuộc tính toán hằng tháng, không phải khẩu hiệu.
KDL sinh thái Ánh Dương ở Đắk Lắk và một quyết định không quay đầu
Khu du lịch sinh thái Ánh Dương nằm ở phía nam Đắk Lắk, không xa hồ Lắk, lọt giữa một rẻo rừng khộp thưa và đất canh tác. Khu vực này đã đón khách du lịch nhiều năm. Trong giai đoạn đầu, mô hình hoạt động giống nhiều điểm đến khác ở vùng cao nguyên, voi làm việc, khách trèo lên lưng, ảnh chụp dưới gốc cây dầu lớn. Doanh thu nhanh, dễ giải thích, dễ chốt.
Nhưng vài năm gần đây, Ánh Dương cùng vài đối tác địa phương chọn một con đường khác. Họ quyết định dừng hoàn toàn các hoạt động lên lưng voi và biểu diễn. Họ mở rộng khu rừng để Y Dor và một vài voi cái cùng buôn có thể đi tự do trong giờ ăn. Họ đào thêm vũng nước cho voi tắm. Họ cử thêm hai gru trẻ học cách quan sát voi từ xa thay vì đứng sát.
Quyết định ấy không dễ. Một con voi không cõng khách vẫn ăn 250 kg lá mỗi ngày. Một gru không kéo voi đi tour vẫn cần lương để sống. Doanh thu của khu du lịch trong những tháng đầu chuyển đổi giảm đáng kể. Lượng khách quốc tế tăng dần, nhưng phải chờ tin đồn lan ra, chậm hơn nhịp của một quyết định kinh doanh thông thường. Ánh Dương chấp nhận cuộc chờ đó.
Vì sao một con voi đực cần được tự do trong rừng
Voi châu Á trưởng thành cân nặng từ 2.500 đến 4.000 kg. Trông nó to lớn vậy, nhưng cột sống của voi không phải là một thanh ngang thẳng, nó là một dãy đốt sống nhô lên, được thiết kế để chịu trọng lực của chính cơ thể voi, không phải để chịu thêm tải trọng ở phía trên trong nhiều giờ liền. Các nghiên cứu thú y công bố trong hai thập kỉ qua bởi nhiều trung tâm bảo tồn Đông Nam Á đã chỉ ra ba nhóm tổn thương khi voi phải chở khách đều đặn: tổn thương cột sống, mòn da nơi dây thắt cọ vào, và stress mạn tính biểu hiện qua các hành vi lặp lại bất thường như lắc đầu hoặc đập vòi xuống đất.
Y Dor đã đi qua những năm ấy. Hôm nay, khi nó được tự do đi rừng, cơ thể nó đang phục hồi theo cách của một con voi đực có tuổi. Vùng da chỗ thắt lưng cũ đã mọc lại lớp lông tơ. Cơ ở vai bớt căng cứng. Quan trọng hơn cả, hành vi của nó thay đổi. Gru kể rằng những tháng đầu sau khi dừng cưỡi, Y Dor vẫn còn lặp lại động tác lắc nhẹ đầu khi đứng yên, dấu vết của thói quen cũ. Một năm sau, động tác ấy gần như biến mất. Khi voi đứng trong rừng, nó đứng yên thật sự. Khi nó nhai, vòi nó chuyển động chậm rãi, không vội. Đó là dấu hiệu của một con vật được giải toả phần lớn áp lực.
Quyết định cho một con voi đực được tự do trong rừng không phải là một tuyên ngôn marketing. Nó là một chuỗi việc cụ thể: mua thêm đất rừng, đào vũng nước, sửa lại khu chuồng mở, đào tạo gru theo hướng quan sát, từ chối các đoàn khách muốn trèo lên lưng voi, từ chối các đoàn phim quay biểu diễn. Mỗi việc trong chuỗi này đều có chi phí. Khi bạn đến Ánh Dương và trả tiền cho một buổi sáng quan sát Y Dor, một phần khoản tiền ấy chính là khoản bù vào chuỗi quyết định đó.
"Voi không phải để cưỡi. Voi là người bạn lớn của gia đình. Khách chỉ cần đứng nhìn nó đi, nhìn nó tắm, như vậy là đã đủ rồi."
Lonature là một mắt xích trong hành trình này
Lonature không sở hữu Y Dor và không vận hành KDL sinh thái Ánh Dương. Lonature là một hộ kinh doanh nhỏ ở Buôn Ma Thuột, hoạt động theo mô hình agency, chúng tôi đồng hành cùng các đối tác địa phương trong việc giới thiệu khách đến những chương trình quan sát voi đã được cấp phép và đang chuyển đổi sang mô hình không cưỡi voi. Trong câu chuyện Y Dor, vai trò của Lonature là một mắt xích trong hành trình này: nối khách quốc tế và khách trong nước có ý thức với những điểm đến như Ánh Dương, và đảm bảo hành trình của khách diễn ra đúng tinh thần slow travel.
Mỗi chương trình quan sát voi mà Lonature giới thiệu đều dựa trên ba nguyên tắc rất đơn giản. Thứ nhất, voi luôn đi trước trong lịch trình, giờ ăn, giờ tắm, giờ nghỉ của voi quyết định khi nào khách được dẫn vào, chứ không phải ngược lại. Thứ hai, không có hoạt động nào yêu cầu khách chạm vào voi: không cưỡi, không tắm cùng voi theo kiểu trèo lên lưng, không chụp ảnh áp sát. Thứ ba, một phần lợi nhuận của chương trình trở lại với gru, với khu du lịch, và với quỹ nâng cao phúc lợi voi nuôi nhốt tại Đắk Lắk.
Lonature đồng hành cùng các đối tác nâng cao phúc lợi voi nuôi nhốt tại Tây Nguyên, hỗ trợ các hộ dân và các khu du lịch chuyển đổi từ mô hình lưng voi cũ sang du lịch thân thiện và có đạo đức. Sự hiện diện của bạn ở Ánh Dương cũng chính là một đóng góp cho công tác nâng cao phúc lợi voi nuôi nhốt. Đó không phải khẩu hiệu, mà là một dòng tiền cụ thể đi vào lương, thức ăn, thuốc và đất rừng.
Khi bạn đến quan sát Y Dor: bạn sẽ làm gì, không làm gì
Một buổi quan sát Y Dor ở Ánh Dương thường kéo dài ba đến bốn tiếng, bắt đầu vào sáng sớm hoặc cuối chiều. Bạn được giới thiệu với gru trước khi gặp voi, không phải để hình thức, mà vì gru là người sẽ quyết định khoảng cách và thời gian của bạn với Y Dor hôm đó, dựa trên tâm trạng của voi. Một con voi đực sáu mươi tuổi không phải lúc nào cũng muốn có khách. Nếu Y Dor đang nhạy cảm, gru sẽ giữ khoảng cách xa hơn bình thường.
Trong buổi quan sát, bạn được dẫn vào khu rừng theo lối mòn, đi bộ song song với voi. Bạn có thể đứng yên ngắm Y Dor dùng vòi vén lá, có thể ngồi xuống một gốc cây để xem nó ăn, có thể tham gia chuẩn bị bữa chiều cho voi, cắt mía, bó chuối, để gru mang vào. Bạn không trèo lên lưng voi. Bạn không kéo dây vòi. Bạn không bắt voi đứng lại để chụp ảnh chân dung. Khoảng cách an toàn là khoảng mười lăm đến hai mươi bước chân, và khoảng cách ấy do gru chốt.
Buổi quan sát thường kết thúc ở một vũng nước nhỏ trong rừng. Y Dor xuống nước, đứng lên, hất nước lên người, đứng nguyên một lúc rồi đi sâu vào rừng. Bạn đứng trên bờ, nhìn theo. Có người chụp ảnh, có người không. Có một câu nhiều khách quốc tế nói sau buổi quan sát: cảm giác lạ nhất không phải là nhìn voi tự do, mà là nhận ra mình không cần phải làm gì cả để buổi sáng có ý nghĩa.
Đó là khoảnh khắc slow travel thật sự. Bạn không tích thêm một mốc check-in vào danh sách. Bạn dành thời gian cho một con vật khác. Bạn để voi đi trước, đi sau, đi theo cách nó muốn. Khi bạn rời Ánh Dương, Y Dor vẫn ở đó, vẫn đi rừng, vẫn tắm bùn, không khác gì hôm chưa có bạn.
Một mảnh ghép nhỏ của tương lai voi nhà Tây Nguyên
Câu chuyện voi Y Dor không kết thúc bằng một dòng số liệu hoành tráng. Đắk Lắk vẫn còn nhiều con voi đang ở giữa hai mô hình. Có những con đã dừng cõng khách nhưng vẫn đứng dưới mái che cả ngày. Có những con vẫn đang chở khách trong các lễ hội du lịch ở các vùng lân cận. Quá trình chuyển đổi của cả tỉnh không phải chuyện một đợt chính sách. Nó là một chuỗi quyết định nhỏ, từng hộ, từng khu, từng năm.
Trong chuỗi ấy, Y Dor là một mảnh ghép. Mỗi du khách chọn quan sát thay vì cưỡi, mỗi đoàn khách chọn trả tiền cho phúc lợi voi nuôi nhốt thay vì cho biểu diễn, mỗi cuộc trò chuyện gia đình về việc nên hay không nên đặt vé cưỡi voi, tất cả đang viết lại tương lai của những con voi cuối cùng ở Tây Nguyên, từng dòng một. Khi bạn đến Ánh Dương gặp voi Y Dor, bạn đang viết một dòng nhỏ vào câu chuyện đó.
Nếu bạn muốn tham gia một buổi quan sát voi không cưỡi ở Đắk Lắk, bạn có thể bắt đầu với chương trình tham quan trải nghiệm voi của Lonature, hoặc đọc thêm cách Lonature đồng hành cùng đối tác địa phương. Nếu bạn không sắp xếp được lịch đến Đắk Lắk lần này, một việc nhỏ vẫn có thể làm: chia sẻ câu chuyện Y Dor để ý tưởng quan sát thay vì cưỡi lan thêm một bước nữa.
