Năm giờ sáng, sương vẫn còn đọng trên tán khộp ở rìa Vườn Quốc gia Yok Don. Ông Y Mức Bya — quản tượng người M'Nông — buộc lại chiếc khố đen, đeo gùi mây, rồi lặng lẽ bước vào rừng. Bạn đi sau ông, vẫn còn ngái ngủ, tay cầm bình nước và một chiếc ống nhòm nhỏ.
Hôm nay không có lịch trình "tắm voi". Không có ghế gỗ trên lưng voi. Không có khoảnh khắc tay bạn chạm vào da voi để chụp ảnh. Hôm nay bạn chỉ đi tìm dấu chân Bun Khăm — con voi cái năm mươi mốt tuổi đã được thả tự do trong rừng từ tối qua — và học cách nhìn một con voi từ khoảng cách an toàn, theo đúng cách mà mô hình bảo tồn voi đạo đức tại Yok Don đã được vận hành từ tháng 7 năm 2018.
Đi tìm voi trong rừng khộp lúc bình minh
Ở VQG Yok Don, có một nguyên tắc đã trở thành xương sống của chương trình Trải nghiệm voi thân thiện: ban đêm và cả ban ngày, voi được tháo xích, được tự do đi lại trong vùng rừng đã khoanh vùng. Quản tượng không "chăn voi". Họ đi sau voi từ xa, đọc dấu chân, nghe tiếng chuông gỗ buộc cổ voi, kiểm tra mỗi sáng — để bảo đảm voi không lạc vào nương rẫy của bà con, không gặp voi rừng đực động dục, không xảy ra xung đột voi–người.
Ông Y Mức Bya dạy bạn cách đọc rừng như đọc một cuốn sách cũ. Vết chân voi mới còn ướt nước sương; vết cũ thì khô và đầy lá phủ. Tiếng chuông gỗ — kiểu chuông truyền thống làm từ một khúc gỗ rỗng có lưỡi gõ bên trong — vọng rất xa trong rừng khộp tháng tư khô ráo. Đôi khi bạn nghe thấy chuông trước, đôi khi bạn ngửi thấy mùi phân voi trước, và đôi khi bạn chỉ đứng yên hai mươi phút giữa rừng, không nghe thấy gì cả, chỉ có tiếng chim và tiếng lá khộp rơi.
Khi tìm thấy Bun Khăm, ông không lại gần. Ông đứng cách voi chừng hai mươi mét, gọi tên nó một lần, nhẹ. Bun Khăm quay đầu lại, vẫy tai, rồi tiếp tục bẻ một nhánh lá tre lồ ô. Ông quan sát nó vài phút — kiểm tra dáng đi, mắt, vòi, da — rồi quay sang bạn, nói khẽ: "Hôm nay nó khoẻ. Không sao." Cuộc "thăm voi" của một quản tượng đôi khi chỉ giản dị như vậy.
Bun Khăm — 51 tuổi, 6 đời chủ, và một chương cuối được sống đúng nghĩa
Câu chuyện của Bun Khăm dài bằng phần lớn cuộc đời của một con người. Cô voi cái này được bán cho khu vực Yok Don từ những năm 1990 — thời điểm đó nơi này vẫn còn là Khu bảo tồn, chưa được nâng cấp thành Vườn Quốc gia. Khi rừng còn rậm rạp, không có đường mòn, không có lối đi cho người, Bun Khăm là phương tiện hữu hiệu giúp các cán bộ kiểm lâm tuần tra về phía tây — sát biên giới Việt Nam – Campuchia. Trên lưng cô là gạo, là nước, là dụng cụ, là cả những đợt tuần tra dài ngày mà không một chiếc xe nào có thể thay thế.
Khi Vườn Quốc gia chính thức được thành lập, cô chuyển sang một công việc khác: chở khách du lịch. Đó là giai đoạn cô lao động cật lực nhất, cũng là giai đoạn nhiều con voi nhà ở Tây Nguyên xuống sức nhanh nhất. Cho đến tháng 7 năm 2018, khi Vườn Quốc gia Yok Don chuyển sang Mô hình du lịch voi thân thiện — chương trình voi đạo đức đầu tiên ở Việt Nam có hệ thống — Bun Khăm mới chính thức không còn phải cõng khách.
Trước khi được Vườn mua lại, Bun Khăm đã đi qua sáu đời chủ khác nhau. Người trong nghề kể rằng cô từng nổi tiếng là "khó tính và không chịu phối hợp". Có những lúc, người ta thấy cô đứng dưới bóng cây, lắc lư thân mình đều đặn cho tới khi mọi bao gạo trên lưng đều rơi xuống đất. Nài Y Mưh — người được Vườn giao chăm sóc cô — sau này có một giả thuyết: có lẽ chính cái "ương bướng" ấy là lý do cô bị các chủ trước trả đi trả lại. Và cũng nhờ vậy, ông mới có cơ duyên gặp cô.
Mất khoảng ba năm để Bun Khăm quen với cách chăm sóc mới. Ba năm — đủ dài để một con voi đã sống qua sáu đời chủ tin rằng lần này có thể khác. Sau ba năm đó, người ta thấy một Bun Khăm khác: điềm tĩnh, phối hợp, hiền hoà. Cô đi theo hướng dẫn của quản tượng không phải vì sợ, mà vì đã chọn.
Bun Khăm và Y'Khun — tình bạn của hai cô voi cái
Một con voi cái trưởng thành, khi được tự do, hiếm khi đi một mình. Trong rừng Yok Don, bạn thân nhất của Bun Khăm là Y'Khun — một cô voi cái khác trong chương trình. Hai cô thường đi cùng nhau cả ngày: cùng ăn, cùng dầm nước ở một khúc suối kín đáo nào đó mà chỉ quản tượng biết, cùng nằm phơi nắng dưới một tán bằng lăng giữa trưa, cùng đi tìm muối khoáng trong những hố đất tự nhiên.
Trong các tour Trải nghiệm voi tại Yok Don, khoảnh khắc mà nhiều du khách quốc tế ghi lại nhiều nhất không phải là hình ảnh "một con voi" — mà là cảnh hai cô voi đứng tựa vai vào nhau dưới bóng cây, vòi đan vào nhau như đang trò chuyện. Đó là một cảnh mà mười năm trước, không ai trong ngành du lịch voi Việt Nam nghĩ rằng có thể bán được. Bây giờ, đó chính là sản phẩm.
"Không cưỡi, không tắm, không chạm" — vì sao đó là tiến bộ
Trong nhiều thập kỷ, voi nhà Tây Nguyên phục vụ con người theo đúng nghĩa đen: kéo gỗ, cõng khách, đứng yên cho khách trèo lên lưng tạo dáng, dầm sông cho khách cọ rửa bằng bàn chải. Tất cả đều là lao động theo ý người, không theo ý voi. Mô hình voi thân thiện tại VQG Yok Don đảo ngược điều đó. Nguyên tắc cốt lõi gồm:
- 🌳 Ban ngày voi được thả tự do trong vùng rừng được khoanh, không xích, không bành (ghế gỗ trên lưng), không móc sắt.
- 👤 Quản tượng theo dõi từ xa. Mục đích duy nhất là tránh xung đột voi–người: voi không vào nương rẫy, voi không gặp voi rừng đực động dục, voi không lạc khỏi vùng an toàn.
- 🚫 Khách không cưỡi, không tắm voi, không cho voi ăn, không chạm vào voi.
- 👀 Khách quan sát voi từ khoảng cách an toàn — thường 20–30 mét — bằng mắt thường hoặc ống nhòm.
- 📸 Không dùng flash, không tiếng động lớn, không gọi tên voi để "tạo dáng".
- 👥 Nhóm tối đa 4–6 khách, để voi không bao giờ cảm thấy bị bao quanh.
Nói cách khác: bạn không phải khách hàng của con voi. Bạn là khách của khu rừng nơi con voi đang sống. Sự xuất hiện của bạn càng nhẹ, chương trình càng thành công.
"Ngày trước tôi từng dắt voi cho khách cưỡi. Bây giờ tôi chỉ đi sau voi, để nó dắt mình. Hai việc đó khác nhau nhiều lắm." — chia sẻ chung của các quản tượng tham gia Mô hình thân thiện tại Yok Don.
Bạn xem được gì nếu không chạm vào voi?
Khoảnh khắc bạn nhớ nhất khi rời Yok Don có lẽ không phải là một bức ảnh selfie với voi — bởi vì đơn giản là sẽ không có bức ảnh đó. Khoảnh khắc bạn nhớ nhất sẽ là những thứ chậm hơn, lặng hơn, và lâu phai hơn:
- Tiếng chuông gỗ buộc cổ Bun Khăm vọng từ khu rừng cách bạn hai trăm mét, lúc rõ lúc mờ theo gió.
- Vết chân voi mới in trên đất đỏ rừng khộp — sâu bằng cả bàn tay người, ướt sương ban mai.
- Cảnh Bun Khăm và Y'Khun đứng cạnh nhau trong một khoảng sáng giữa rừng, vòi đan vào nhau, hoàn toàn không để ý đến sự có mặt của bạn.
- Câu chuyện ông Y Mức Bya kể — không phải để bạn "kết nối tâm linh" với con voi, mà để bạn hiểu một con voi cần gì để được sống như một con voi.
- Bữa cơm lam ăn dưới bóng cây sau cả buổi sáng đi bộ — Bun Khăm ở đâu đó trong rừng, không xuất hiện trong nửa giờ tiếp theo, và điều đó là bình thường. Điều đó là thành công của mô hình.
Vì sao mô hình voi đạo đức cần bạn
Một tour cưỡi voi truyền thống có thể nhận hai mươi đến ba mươi khách một ngày, doanh thu cao, voi mệt rã nhưng "kiếm được tiền". Một tour quan sát đúng chuẩn welfare chỉ nhận tối đa 4–6 khách, đi cả ngày, voi được nghỉ ngơi đúng nhịp sinh học, nhưng doanh thu thấp hơn nhiều lần.
Khoảng cách kinh tế đó cần được bù bằng ba thứ:
- Giá tour cao hơn nhưng phản ánh đúng giá trị — chuyên môn của quản tượng, thời gian, độ hiếm.
- Phần đóng góp trực tiếp cho phúc lợi voi — Lonature cam kết 5–10% lợi nhuận chuyển về quỹ chăm sóc voi tại Đắk Lắk thông qua VQG Yok Don và các đối tác bảo tồn địa phương.
- Sự lựa chọn có ý thức của khách: đi ít người, không cưỡi, không yêu cầu voi "diễn", chấp nhận khả năng cả buổi sáng không nhìn thấy voi.
Bạn đến đây không phải để "tận hưởng" một sản phẩm du lịch. Bạn đến để cùng giữ một mô hình mà các quản tượng người M'Nông như ông Y Mức Bya đã chấp nhận thu nhập thấp hơn, lao động chậm hơn, để con voi của mình được sống một chương cuối đời đúng nghĩa.
Thực tế cần biết trước khi đi
Chương trình Trải nghiệm voi tại Yok Don có hai phiên bản: một ngày (sáng đi tìm voi, trưa nghỉ rừng, chiều quan sát voi tự nhiên trong rừng khộp) hoặc hai ngày một đêm (thêm phần ngủ lại lều trại / nhà sàn trong buôn, sáng hôm sau tiễn voi vào rừng). Cả hai đều giới hạn tối đa 6 khách / nhóm, và phải đặt trước ít nhất bảy ngày để Vườn và quản tượng sắp xếp.
- Mùa tốt nhất: mùa khô, từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau — đường rừng dễ đi, voi ít stress nhiệt. Mùa mưa (tháng 5–10) lịch có thể hoãn đột xuất.
- Nên mang: giày trekking đế bám tốt, áo dài tay vải dày (rừng khộp nhiều gai, muỗi, kiến), mũ rộng vành, ống nhòm, bình nước riêng.
- Tuyệt đối không: mang đồ ăn ngọt có mùi mạnh; dùng flash khi chụp ảnh; tự ý lại gần voi; gọi tên voi để "tạo dáng".
- Trẻ em: độ tuổi tối thiểu khuyến nghị 8 tuổi, phải đi cùng người lớn.
- Di chuyển: từ trung tâm Buôn Ma Thuột tới Yok Don khoảng 1 giờ 30 phút xe ô tô. Sóng điện thoại trong vùng hoạt động của voi gần như không có — bạn nên báo trước cho gia đình về lịch im lặng cả ngày.
Chi phí phản ánh đúng tinh thần "ít khách, sâu hơn" — cao hơn các tour cưỡi voi cũ, nhưng đi kèm bữa ăn truyền thống, công của quản tượng, đóng góp quỹ phúc lợi voi, và bảo hiểm.
Một ngày bên Bun Khăm không phải là một sản phẩm du lịch tiêu chuẩn — nó là một lát cắt văn hoá còn sống, do VQG Yok Don và cộng đồng quản tượng người M'Nông vận hành. Lonature giới thiệu và đồng hành.
📩 Để lên kế hoạch cho một hành trình chậm rãi và đầy nhân văn tại Đắk Lắk, hãy gửi email tới <[email protected]> hoặc nhắn tin cho chúng tôi qua WhatsApp / Zalo: +84 919 366 000.
