Có một buổi chiều ở rừng khộp Đắk Lắk, bạn đi cách một con voi tầm hai mươi bước chân. Voi đang dùng vòi quấn lá, đầu lắc nhẹ, đôi tai phe phẩy. Không có ghế gỗ trên lưng. Không có sợi xích kéo lê dưới chân. Không có người cầm móc sắt đứng phía sau. Một mô hình du lịch voi đạo đức thật không cần khẩu hiệu, nó tự lộ ra qua những chi tiết rất nhỏ như vậy. Bài viết này gói lại năm dấu hiệu bạn có thể quan sát trong nửa ngày để biết một chỗ có đáng đến hay không.
Du lịch voi đạo đức bắt đầu từ một câu hỏi rất lạ
Cách đây vài mùa, có một chuyên gia phúc lợi voi người Hà Lan, mọi người trong rừng quen gọi là Dionne, từng đứng trước một nhóm khách trẻ ở Buôn Đôn để giải thích lý do. Bà mở đầu bằng một câu hỏi đảo ngược thường lệ: "Nếu hỏi con voi, nó muốn gì?"
Đó là cách đơn giản nhất để phân biệt du lịch voi đạo đức thật và mô hình chỉ mượn từ ngữ đạo đức làm vỏ. Một bên đặt câu hỏi từ phía voi, một bên đặt câu hỏi từ phía khách. Hai lối nghĩ dẫn đến hai kiểu vận hành hoàn toàn khác nhau: một bên tổ chức ngày của voi theo nhu cầu sinh lý và xã hội của loài; bên kia tổ chức ngày của voi theo lịch chụp ảnh, lịch tắm, lịch cho ăn của du khách. Khi bạn đứng tại một khu vực được giới thiệu là bảo tồn voi, dấu hiệu đầu tiên cần để ý không phải là cảnh quan, mà là câu hỏi mà ban quản lý đang trả lời mỗi sáng khi sắp xếp ngày làm việc của voi. Câu trả lời đó không bao giờ in trên bảng hiệu, nhưng lộ ra rất nhanh khi bạn quan sát mười lăm phút đầu tiên trong khu vực.
Dấu hiệu 1: Bốn chữ "không" có thể đếm bằng đầu ngón tay
Chuyên gia Dionne tóm gọn bốn điều cốt lõi của một mô hình tử tế bằng bốn chữ "không":
- Không cưỡi. Voi không thấy người ngồi trên cổ, và việc đó cũng không mang lại lợi ích gì cho voi. Cấu trúc cột sống và cơ vai của voi không thiết kế để chịu trọng tải dài ngày, đặc biệt là kèm theo ghế gỗ và bàn đạp.
- Không cho ăn từ tay người. Khi voi quen nhận thức ăn từ tay khách, hành vi có thể trở nên thúc giục, đôi khi hung dữ. Chế độ ăn cũng nhanh chóng lệch sang đồ ngọt, đồ bột, vốn không phù hợp với hệ tiêu hoá của loài.
- Không chạm, không vuốt ve. Voi không phải con thú nuôi cảnh. Sự gần gũi cưỡng ép thường gây stress, và càng để voi quen với việc người tiếp xúc tự do, càng khó giữ ranh giới an toàn cho cả hai phía.
- Không tắm cho voi. Sông và bùn là nơi voi đã biết cách tự xử lý cơ thể trong hàng triệu năm tiến hoá. Khi người chen vào khoảnh khắc đó, voi vừa mất chỗ riêng, vừa khiến khu vực nước trở thành điểm nguy hiểm: một cú giật mình của voi giữa dòng có thể làm gãy xương người gần đó.
Bốn chữ "không" này nghe đơn giản, nhưng nó là phép thử nhanh nhất. Nếu bạn đứng ở khu vực bảo tồn và thấy bất kỳ hoạt động nào trong bốn loại trên được rao bán dưới dạng "trải nghiệm thân thiện", đó chính là mô hình tô vẽ chứ không phải bảo tồn thật. Bốn quy tắc này cũng là điểm tựa để Lonature đồng hành cùng các đối tác địa phương trong việc nâng cao phúc lợi voi nuôi nhốt tại Đắk Lắk. Một điểm dễ nhầm khác là cụm từ "tắm cùng voi" vẫn xuất hiện trên nhiều tờ rơi, đôi khi kèm theo ảnh khách ngồi sát voi dưới nước. Khi bạn thấy hình ảnh đó, dù dòng chú thích có chữ đạo đức hay bảo tồn đi kèm, bạn vẫn nên nhìn lại bốn chữ "không" để đối chiếu trước khi đặt chỗ.
Dấu hiệu 2: Voi được tự do đi rừng, tắm bùn, kiếm ăn theo bản năng
Trong một mô hình tử tế, voi không có lịch biểu diễn. Sáng sớm voi đi rừng, dừng ở những khoảng đất có cỏ và lá cây ưa thích, trưa nghỉ dưới tán cây lớn, chiều ra suối hoặc vũng bùn. Đó là cách voi đã sống cùng rừng khộp Tây Nguyên qua nhiều thế kỷ, trước khi bị kéo vào nghề biểu diễn.
Khi đi tour ở một khu bảo tồn đạt chuẩn này, du khách quan sát từ khoảng cách an toàn, thường là mười lăm đến hai mươi mét. Không có ai cầm dây kéo voi đi chệch khỏi đường nó muốn. Nài voi đi cùng để bảo đảm an toàn cho khách, không phải để diễn cảnh. Cá thể voi cũng có thể quyết định bỏ đi khỏi tầm mắt nhóm khách trong nửa ngày, và đó là điều bình thường, không phải thất bại của tour. Một số khách quen với mô hình du lịch nhanh sẽ cảm thấy hụt hẫng ở đoạn này, nhưng đó cũng chính là khoảnh khắc trải nghiệm tử tế bắt đầu thật sự.
Một khu bảo tồn chỉ đứng vững nếu khu rừng quanh nó đủ rộng và đủ đa dạng cây cối để nuôi voi. Voi nhà có thể ăn hai đến ba trăm ki-lô-gam lá mỗi ngày. Nếu mô hình quảng cáo là "voi tự do" nhưng chỉ có một khoảnh đất nhỏ rào lưới, có thể đó là mô hình nửa vời, nửa chuồng nửa rừng. Một thước đo khác là buổi tối: voi được về với gia đình của nó hay bị buộc cố định trong khu nuôi nhốt, đó là chỗ khác nhau rất lớn giữa hai mô hình. Buổi tối cũng là lúc quan sát tiếng động xung quanh, còn tiếng chim rừng và côn trùng hay không, vì khu vực voi sinh hoạt lâu dài luôn đi kèm hệ sinh thái sống động chứ không phải im lặng nhân tạo.
Dấu hiệu 3: Mahouts được hỗ trợ chứ không bị thay thế
Mahouts, hay nài voi, là người đã đi cùng voi nhiều năm, đôi khi nhiều thập kỷ. Trong cộng đồng người M'Nông và Ê Đê ở Đắk Lắk, mối quan hệ giữa nài voi và voi nhà gần với mối quan hệ trong gia đình hơn là quan hệ chủ và vật. Một mô hình đạo đức thật không loại bỏ nài voi để thay bằng nhân viên du lịch. Trái lại, mô hình ấy đồng hành cùng nài voi, hỗ trợ họ chuyển đổi từ thu nhập cưỡi voi sang thu nhập từ quan sát.
Đây là phần ít được kể trong các bài giới thiệu nóng vội:
- Nài voi không phải nguồn gốc của vấn đề. Họ là tuyến phòng thủ cuối cùng cho voi nhà.
- Nài voi cần một mức thu nhập đủ để tiếp tục nuôi voi. Một con voi ăn 250 ki-lô-gam lá mỗi ngày, chi phí thức ăn và chăm sóc rất thực.
- Khi du khách trả tiền cho mô hình đạo đức, họ đang trả lương cho cả voi và người chăm sóc voi.
- Khi du khách trả tiền cho cưỡi và biểu diễn, họ đang ép cả hệ thống đi theo hướng cũ.
Một mô hình mà bạn đến và thấy nài voi đứng bên lề, không có vai trò, có thể là một nơi đã đẩy người bản địa ra khỏi câu chuyện của chính họ. Một mô hình bảo tồn thật thường có nài voi đứng cách voi vài bước, im lặng quan sát, sẵn sàng can thiệp nếu cần, nhưng không can thiệp vào tự nhiên của voi. Vai trò đó đòi hỏi sự tin cậy đã xây trong nhiều năm, và không thể đào tạo trong vài tuần. Khi đến đúng nơi, bạn sẽ thấy nài voi và voi nhìn nhau bằng một loại quen biết khó diễn tả: voi biết người này đang đi đâu, người biết voi đang lo lắng hay thoải mái, cả hai cùng đọc tín hiệu như hai người bạn lâu năm cùng đi rừng.
Dấu hiệu 4: Khu bảo tồn tôn trọng rừng là nhà của voi
Một câu mà Dionne thường nhắc lại trong buổi nói chuyện hôm đó: "Chúng ta đang bước vào nhà của voi. Vậy chúng ta cần tôn trọng điều đó."
Câu nói nghe giống một khẩu hiệu, nhưng nó có hệ quả cụ thể. Trong một khu bảo tồn tử tế, bạn sẽ không nghe nhạc nền trong khu vực voi sinh hoạt. Bạn sẽ không thấy đèn flash chĩa vào mắt voi. Bạn sẽ không bị mời chụp ảnh sát mặt voi cho đẹp. Bạn cũng sẽ không thấy rác nhựa của khách bỏ lại trong tuyến đi. Tất cả những chi tiết đó là biểu hiện của một câu trả lời rất đơn giản: rừng không phải sân khấu, voi không phải đạo cụ.
"Voi không phải con vật để cưỡi. Voi là người bạn lớn của gia đình tôi. Khách đến chỉ cần đứng nhìn nó ăn, nhìn nó tắm, như vậy là đủ rồi."
Một khu bảo tồn đạo đức thật cũng thường có quy định rõ về số lượng khách tối đa trong một ngày. Không phải vì voi không chịu được nhiều khách, mà vì rừng không chịu được nhiều người. Đường mòn bị giẫm nhiều dẫn đến xói mòn, tiếng động lớn xua đuổi chim và thú nhỏ. Một mô hình tử tế không thể tồn tại nếu nó tự đập vỡ chính cái nền sinh thái nuôi voi. Đây là chỗ mà cam kết slow travel của Lonature gặp cam kết về phúc lợi voi nuôi nhốt: chậm lại không chỉ vì khách, mà còn vì rừng. Một số ngày trong mùa khô, không khí rừng khộp Tây Nguyên đặc một lớp bụi rất mịn, lá cây giòn dưới chân, và tiếng kêu của chim gõ kiến vang xa hơn bình thường. Một khu bảo tồn có đạo đức sẽ đặt giới hạn khách trong những ngày như vậy, đôi khi tới mức chủ động từ chối nhóm lớn, vì hiểu rằng rừng đang ở trạng thái dễ tổn thương hơn các mùa khác.
Dấu hiệu 5: Khách đến để học, không đến để xem trò
Dấu hiệu cuối cùng nằm ở phía du khách. Một mô hình tử tế thường mở đầu buổi tour bằng một phần dặn dò ngắn, đôi khi chỉ mười lăm phút, nhưng đủ để khách hiểu: hôm nay bạn không đến đây để được phục vụ. Bạn đến để học, để quan sát, để bước nhẹ trong nhà của voi. Nếu bạn không thấy voi trong nửa ngày, đó vẫn là một ngày trọn vẹn.
Đây là chỗ rất nhiều mô hình tô vẽ đạo đức gãy đổ. Họ quảng cáo "trải nghiệm bảo tồn" nhưng vẫn duy trì lời hứa ngầm với khách rằng "bạn sẽ được chạm voi, sẽ có ảnh đẹp, sẽ tham gia hoạt động". Khi lời hứa đó còn nằm trong sản phẩm, mô hình vẫn vận hành theo nhu cầu khách, không phải nhu cầu voi.
Lonature đồng hành cùng đối tác địa phương trong việc nâng cao phúc lợi voi nuôi nhốt tại Đắk Lắk, và một phần nhỏ trong việc đồng hành đó là giúp khách điều chỉnh kỳ vọng từ trước khi lên xe. Trước khi vào rừng quan sát voi, du khách thường được đọc trước một tài liệu ngắn về bốn chữ "không", về việc voi có thể không xuất hiện, về việc rừng có thể nóng, có thể vắng vẻ. Khi kỳ vọng được đặt đúng, trải nghiệm quan sát voi trở thành một buổi học chậm giữa rừng khộp, không phải một buổi diễn ngoài trời. Lonature là một mắt xích trong hành trình này, và sự hiện diện của bạn cũng chính là một đóng góp.
Cũng có những khách đến vì tò mò, rồi ra về với câu hỏi mới về chính chuyến đi tiếp theo của họ ở chỗ khác. Đó là phần thưởng lặng lẽ nhất của một nơi đối xử đúng với voi: nó thay đổi cách bạn nhìn các tour động vật ở bất kỳ đâu, không chỉ Đắk Lắk. Sau buổi sáng ngắm voi đi rừng, bạn sẽ tự đặt câu hỏi với những điểm đến quen tay vẫn quảng cáo cho cưỡi voi và biểu diễn voi, và bạn sẽ nhận ra mình đã có một thước đo cá nhân để chọn lọc.
Một câu hỏi gọn để mang theo
Nếu phải tóm năm dấu hiệu trên thành một câu hỏi cho lần đặt tour tiếp theo, có thể là câu này: "Trong một ngày ở đây, ai là người được phục vụ, voi hay tôi?" Một mô hình du lịch voi đạo đức thật sẽ trả lời mà không cần lúng túng. Họ phục vụ voi trước, và họ tạo điều kiện cho bạn được học cách phục vụ voi. Đó là sự đảo ngược nhỏ nhưng làm nên toàn bộ khác biệt giữa slow travel có đạo đức và phiên bản tô vẽ. Một ngày như vậy không ồn, không hối, và rất nhiều khách kể lại rằng họ về thành phố với một loại yên lặng khác hẳn so với những chuyến du lịch nhanh trước đó.
Bạn cũng có thể mang theo ba câu hỏi nhỏ hơn khi đặt tour. Một, mỗi ngày tối đa bao nhiêu khách được vào khu vực voi cùng một nhóm. Hai, nếu voi không đi gần tuyến quan sát, đội ngũ sẽ giải thích với khách thế nào. Ba, lịch sinh hoạt hằng ngày của voi do ai thiết kế, và nài voi cùng gia đình họ đóng vai trò gì trong đó. Câu trả lời của ba câu hỏi này nói lên nhiều hơn bất kỳ tờ rơi đẹp nào. Chúng cho thấy số tiền bạn đặt cọc sẽ đi vào công việc dài, lặng lẽ của việc hỗ trợ gia đình nuôi voi, hay đi vào công việc ngắn, ồn ào của việc bán ảnh đẹp cho mạng xã hội.
Nếu bạn muốn thử một ngày quan sát voi tự do trong rừng khộp Tây Nguyên, có thể bắt đầu với chương trình elephant experience 1.5 ngày của Lonature hoặc phiên bản cả ngày để có thời gian quan sát đầy đủ hơn. Sự hiện diện của bạn cũng chính là một đóng góp cho công tác nâng cao phúc lợi voi nuôi nhốt tại Đắk Lắk.
